1. BELDEN SU ALINMASI (LOMBER PONKSIYON) :

Tanı ve tedavi amacıyla beyni örten zarlardan beyin sıvısının (BOS) alınmasıdır.

Yapılması Gereken Durumlar:

  • Beyin, omurilik ve bunları örten zarlarda enfeksiyon (ensefalit, miyelit, menenjit) tanısının konulması.
  • Beyni örten zarlar arasında kanama tanısının konulması.
  • Beyin zarlarının kanser hücreleriyle tutulduğunun gösterilmesi.
  • BOS dolaşımının değerlendirilmesi (Or: sisternografi).
  • Tedavi amacıyla beyni saran zarlar arasına ilaç uygulanması (Ör: lösemide).
  • Sıvının basıncının ölçülmesi ve gerekiyorsa boşaltılması.

Yapılmaması Gereken Durumlar:

  • Lomber ponksiyon yapılacak bölgede cilt veya cilt altı enfeksiyon olması.
  • Beyinde yer kaplayan durum olması (Or: beyin absesi, beyin tümörleri gibi).
  • Sebebi belli olmayan kafa içi basınç artısı.
  • Kanamaya yatkınlık.
  • Ağır kalp ve solunum yetmezliği.

Uygulama: Hasta, anne ve babası işlem hakkında bilgilendirilir. Huzursuz ve hareketli olan çocuklara işlem öncesinde sakinleştirici ilaçlar verilir. Hasta yan yatırılarak dizlerin göğse doğru çekilmesi ve başın öne doğru eğilmesi ile omur kemikleri arasındaki aralıkların açılması sağlanır. Ponksiyon yapılacak bölge ve çevresi mikrop öldürücü (antiseptik) solüsyonla temizlenir ve üzerine delikli bez örtülür. Hastanın yaşına uygun büyüklükte özel ponksiyon iğnesi spinal çıkıntılara paralel, hafif başa doğru dönük olarak girilir. Mandren geri çekilerek hızlı bir şekilde iğnenin arkasına üçlü musluk ve monometre takılır. BOS basıncı ölçülüp BOS örneği alındıktan sonra mandren iğneye geri takılarak iğne çıkartılır ve bölgeye 2 dakika steril gazlı bez ile basınç uygulandıktan sonra kapatılır.

Yan Etkileri:

  • Lomber ponksiyon sonrası birkaç gün içinde düzelen baş ağrısı olabilir (küçük çaplı iğnelerin kullanılması ile baş ağrısı sıklığı azalmıştır).
  • BOS dolaşım bozukluğunun artması.
  • Beyin fıtıklaşması.
  • Omuriliği saran zarlar arasında kan toplanması.
  • Beyin, omurilik ve bunları örten zarların enfeksiyonu (özellikle bağışıklık sistemi bozulmuş olan hastalarda sterilizasyona dikkat edilmezse gelişebilir).
  • Sinir kökü harabiyeti (son derece nadir).

    BOS Örneğinin Değerlendirilmesi: Lomber ponksiyon yukarıda anlatılan hastalıkların tanı ve tedavisinde uygulanan bir işlemdir. BOS incelemelerinde mutlaka açılış basıncı ölçülmeli, BOS rengi değerlendirilmeli, hücre analizi ve biyokimyasal tetkikler (BOS proteini ve şekeri, lomber ponksiyon öncesinde kan şekeri ölçümleri) yapılmalı, BOS ve kan kültürleri alınmalıdır. Ayırıcı tanılar için diğer özel tetkikler uygulanmalıdır.

2. KAS BIYOPSISI

Kasları ve sinirleri turtan hastalıkların tanısı genetik çalışmalar ve kas dokusunda mikroskopla muayene ile konulabilmektedir. Bu hastalıkların çoğunda genetik bozukluk bulunmuş ve bu genlerin ürünleri kas dokusunda gösterilebilmiştir. Kas biyopsisi 1 – 2 cm’ lik bir dikişle, açık kas biyopsisi seklinde uygulanmaktadır. Biz kliniğimizde açık kas biyopsisini tercih etmekteyiz.

Uygulama: Açık kas biyopsisi öncesinde aileye bilgi verilir ve onay formu imzalatılır. Yaşları 6 ay – 10 yas arasında olan hastalara işlem öncesinde sakinleştirici ilaç uygulanır. Biyopsi için aşırı zayıf olmayan ve iğne ya da EMG uygulanmamış kas grupları tercih edilmelidir. Kas biyopsisi yapılacak bölge mikrop öldürücü (antiseptik) solüsyonla temizlenir ve üzerine steril delikli bez örtülür. Cilt ve cilt altı bölge uyuşturulur (lokal anestezi). Ağrı hissi kaybolduktan sonra küçük bir kesi ile cilt, cilt altı doku ve kas zarı geçildikten sonra kas dokusuna ulaşılır. Kas dokusu alınan bölgede yara ağızları dikişle kapatıldıktan sonra tekrar antiseptik solusyonla temizlenir ve steril gazlı bezle kapatılır. Yara bölgesinin mikrop kapmaması için günlük pansuman yapılması ve kısa süreli (1 hafta) antibiyotik tedavisi önerilir.
Alınan kas dokusu özel boyamalar ile mikroskop altında incelenir.

3. BİLGİSAYARLI BEYİN TOMOGRAFİSİ

Bilgisayarlı beyin tomografisinde X isini demetlerinin beyin dokusuna çeşitli açılardan gönderilmesi ve bilgisayar teknolojisi ile 3 boyutlu görüntü elde edilir. Kemik, yumuşak dokular, kan damarları görüntülenir. Damardan boyalı (kontrast) madde verilmesi ile damar yapıları daha iyi değerlendirilebilir.

Uygulama: Hastaların işlem öncesinde hazırlanması gerekmektedir. Dört saat öncesinden aç kalması istenir. Iyot içeren yemeklere (ör: iyotlu tuz) ve ilaçlara karşı alerjisi olup olmadığı sorgulanır. Bilinç takibi gerekmeyen, kapalı yerlerde kalmaktan korkan hastalara ve 6 ay – 10 yaş arasındaki çocuklara işlem öncesinde sakinleştirici ilaç verilir. Doğum yapma çağında olan bayanlara gebe olup olmadıkları sorulmalı, şüphe durumunda idrarda hamilelik testi yapılmalıdır. Görüntüyü bozacak saç tokası, takma dişler gibi takılar işlem öncesinde çıkarılmalıdır. Hastaya işlem öncesinde boyalı (kontrast) madde verilecekse buna bağlı yan etkiler (mide bulantısı, ciltte kızarma, kaşıntı, ağızda madeni tat hissi, maddenin verildiği bölgede yanma hissi, sıcaklık hissi vs.) anlatılmalıdır. İşlem sonrasında hastalar kontrast maddenin geç yan etkileri yönünden bir süre daha gözlenmeli ve kontrast maddenin vücuttan uzaklaştırılmasını hızlandırmak amacıyla bol su içmesi sağlanmalıdır.

Hasta bir masa üzerinde sırt üstü yatırılır ve özel bir yastıkla başın hareketi engellenir. Hasta yerleştirildikten sonra masa yavaş olarak makinenin içine doğru ilerler ve uygun konumda bas bölgesine X isin demetleri çeşitli açılardan yollanır. Çekim 10-20 dakika sürer. İşlem bittikten sonra görüntüler hızlı bir şekilde gözden geçirilir ve ek görüntülere ihtiyaç olabileceğinden hasta bir süre daha içeride bekletilir.

Yapılması Gereken Durumlar:

Bilgisayarlı beyin tomografisi aşağıdaki hastalıkların tanısında kullanılır.
Kafa ve yüz darbe ve kazaları (travmalar).
İnme (atardamar tıkanması).
Kafa içi kanamalar.
Beyin tümörleri.
Beyinde damar genişlemesi (anevrizma) gibi damarsal hastalıklar.
Beyin dokusunun doğuştan sekil bozuklukları.
Multipl skleroz gibi sinir dokusunda miyelin kaybı ile giden hastalıklar.
Meniere gibi iç kulak hastalıkları.
Kafa içi toplardamar tıkanmaları.
Beyin ödemi (şişmesi).
Kanla beyin arasındaki barajı bozan hastalıklar.
Beyin zarları arasında sıvı toplanması.
Beyin küçülmesi.
Beyinde kireçlenme (kalsifikasyon).

Olumsuzlukları: Hastaya radyasyon verilmesi işlemin en önemli olumsuz yönüdür.

4. MANYETIK REZONANS GÖRÜNTÜLEME (MRG):

Uygulama: FM radyo istasyonlarında kullanılan radyo dalgalarına benzer radyo dalgaları kullanıldığı için MRG cihazı, dış ortamla ile ilişkisi olmayan korumalı bir odaya yerleştirilmelidir.
Hastaların işlemden 4 saat öncesinden aç kalması istenir. Bilinç takibi gerekmeyen, kapalı yerlerde kalmaktan korkan hastalara ve 6ay – 10 yaş arasındaki çocuklara işlem öncesinde sakinleştirici ilaç verilir. Güçlü manyetik alan olması nedeniyle madeni eşyaların (saat, takma diş, işitme cihazları vs.) çıkarılmasa gerekmektedir. Saatler, kredi kartları, işitme cihazları manyetik alanın etkisinde bozulabilir. Boyalı (kontrast) madde olarak genellikle gadolinyum-DTPA kullanılmaktadır. Hastaların ilaçlara karşı alerjisi olup olmadığı sorgulanır. İşlem sırasında hastanın hareket etmemesi gerekmektedir. İşlem 1 saat veya daha fazla sürmektedir ve hiçbir yan etkisi bildirilmemiştir. İşlem sırasında cihaz gürültülü bir şekilde çalışır, kulak tamponları kullanılabilir. Manyetik alan ve radyo dalgaları hissedilmez; radyasyona maruz kalınmamaktadır.

Yapılması Gereken Durumlar:
Beyin ve omurilik hastalıklarında tercih edilen bir görüntüleme yöntemidir. Beyin tümörleri, beyin ödemi, beyin dokusunun doğuştan şekil bozuklukları, dejeneratif hastalıklar, epilepsi ve miyelin kaybı ile giden hastalıkların tanısında yararlıdır.

Yapılmaması Gereken Durumlar:
Yapay kalp kapakçığı, kalp pili, anevrizma klipsleri, madeni protezler, insülin pompasi, ostimülatör gibi vücudunda madeni maddeler bulunduran hastalarda, yasam desteğine ihtiyaç duyan, genel durumu kötü hastalarda ve hamilelerde uygulanmaması gerekir.

Radyo dalgalarının ve güçlü mıknatısların kullanıldığı görüntüleme yöntemidir.

Uzm. Dr Asli Çelebi, Prof Dr Banu Anlar
Hacettepe Ünv. Çocuk Nörolojisi Bölümü